Thế nào là khai thác khoáng sản trái phép đang trở thành một vấn đề nhức nhối trong ngành khai thác tài nguyên tại Việt Nam, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững và an ninh kinh tế quốc gia. Hoạt động này không chỉ vi phạm nghiêm trọng các quy định pháp luật mà còn gây thiệt hại lớn về môi trường, nguồn lực thiên nhiên và lợi ích cộng đồng. Cùng Giấy phép thành lập công ty khám phá sâu hơn về chủ đề này.
1. Thế nào là khai thác khoáng sản trái phép hiện nay?
Khai thác khoáng sản trái phép được hiểu là hoạt động thu giữ khoáng sản từ lòng đất mà không có giấy phép khai thác của cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc vi phạm nghiêm trọng các nội dung quy định trong giấy phép. Theo quy định pháp luật hiện hành năm 2026, hành vi này bao gồm việc khai thác tại các khu vực chưa được cấp phép, khai thác vượt quá ranh giới mỏ, hoặc tiếp tục khai thác khi giấy phép đã hết hạn mà chưa được gia hạn. Đặc biệt, việc tận thu khoáng sản trong quá trình thực hiện các dự án xây dựng, nạo vét nhưng không đăng ký hoặc không được sự đồng ý của cơ quan quản lý cũng bị khép vào hành vi khai thác trái phép.
Về mặt pháp lý, khai thác trái phép không chỉ dừng lại ở hành động đào bới trực tiếp mà còn bao gồm cả các hành vi phụ trợ như lắp đặt máy móc, thiết bị tại hiện trường nhằm mục đích lấy khoáng sản trái quy định. Hành vi này gây ra những hệ lụy nghiêm trọng như thất thoát tài nguyên quốc gia, gây ô nhiễm môi trường, sạt lún đất đai và làm mất trật tự an ninh tại địa phương. Tùy vào tính chất, quy mô và mức độ thiệt hại (về giá trị khoáng sản hoặc số lợi bất chính thu được), đối tượng vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính từ vài chục triệu đến 1 tỷ đồng, hoặc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức hình phạt tù nghiêm khắc.
2. Các hình thức khai thác khoáng sản trái phép phổ biến
Các hình thức khai thác khoáng sản trái phép hiện nay được nhận diện dựa trên các hành vi vi phạm quy định tại Luật Khoáng sản và Nghị định 36/2020/NĐ-CP. Hình thức phổ biến nhất là khai thác không có giấy phép (thường gọi là "khai thác lậu"), diễn ra tại các khu vực chưa được quy hoạch hoặc các bãi bồi, dòng sông nơi cát, sỏi bị rút trộm vào ban đêm. Ngoài ra, việc lợi dụng các dự án cải tạo đất nông nghiệp, nạo vét kênh mương hoặc xây dựng hạ tầng để lấy khoáng sản mang đi tiêu thụ mà không có văn bản chấp thuận của UBND cấp tỉnh cũng được tính là khai thác trái phép.
Hình thức thứ hai là khai thác vượt ra ngoài ranh giới mỏ đã được cấp phép. Nhiều doanh nghiệp dù có giấy phép hợp lệ nhưng cố tình mở rộng diện tích đào bới sang các khu vực lân cận hoặc khai thác vượt quá độ sâu cho phép (vượt cốt cao trình) để gia tăng sản lượng. Căn cứ theo pháp luật, hành vi này bị coi là đánh tráo khái niệm giữa khai thác đúng phép và khai thác trái phép nhằm trốn thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường, gây nguy cơ sạt lún nghiêm trọng cho các khu vực giáp ranh.
Cuối cùng là hình thức khai thác khi giấy phép đã hết hiệu lực hoặc đang trong thời gian bị đình chỉ hoạt động. Theo quy định, ngay khi giấy phép hết hạn mà chưa được cơ quan có thẩm quyền gia hạn, mọi hoạt động đưa máy móc vào mỏ để lấy khoáng sản đều bị coi là vi phạm pháp luật. Bên cạnh đó, việc "núp bóng" dưới hình thức khai thác tận thu khoáng sản đi kèm nhưng thực chất lại tập trung khai thác loại khoáng sản chính chưa được cấp phép cũng là thủ đoạn phổ biến nhằm né tránh các thủ tục cấp phép khai thác chính thức vốn đòi hỏi khắt khe hơn về năng lực tài chính và ĐTM.
>> Đọc thêm: Hướng dẫn chi tiết thủ tục xin cấp phép khai thác mỏ đất
3. Hậu quả pháp lý và xã hội của việc khai thác khoáng sản trái phép
Về mặt hậu quả pháp lý, hành vi khai thác khoáng sản trái phép đối mặt với những chế tài nghiêm khắc từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo quy định pháp luật năm 2026, tùy vào giá trị khoáng sản hoặc số lợi bất chính thu được (thường từ 100 triệu đồng trở lên), cá nhân và tổ chức có thể bị khởi tố về tội "Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên". Ngoài mức phạt tiền có thể lên đến hàng tỷ đồng, người vi phạm còn bị tịch thu toàn bộ phương tiện, máy móc (tàu hút, máy xúc, xe tải) và bị buộc phải thực hiện các biện pháp phục hồi nguyên trạng môi trường khu vực đã tàn phá.
Về khía cạnh xã hội và an ninh, nạn khai thác trái phép thường kéo theo sự hình thành của các nhóm "xã hội đen" bảo kê, gây mất trật tự an ninh tại địa phương và dẫn đến các xung đột bạo lực giữa người dân với các nhóm khai thác lậu. Việc thất thu ngân sách nhà nước từ thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường khiến địa phương thiếu nguồn lực để đầu tư cho hạ tầng và an sinh xã hội. Đồng thời, những tiếng ồn, bụi bẩn và các tuyến đường bị cày nát bởi xe quá tải vận chuyển khoáng sản lậu trực tiếp làm đảo lộn cuộc sống bình yên, gây bức xúc kéo dài trong cộng đồng dân cư.
Đặc biệt, hậu quả về môi trường và địa chất là không thể đong đếm và đôi khi không thể khắc phục. Khai thác cát lậu gây biến đổi dòng chảy, dẫn đến sạt lở bờ sông, mất đất canh tác và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dân sống ven sông. Tại các vùng núi, việc đào bới bừa bãi làm mất đi lớp phủ thực vật, là nguyên nhân trực tiếp gây ra lũ quét, sạt lở đất và làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt của cả một khu vực rộng lớn do hóa chất thải ra trong quá trình tuyển quặng thủ công.
4. Biện pháp ngăn chặn và xử lý khai thác khoáng sản trái phép
Các biện pháp ngăn chặn khai thác khoáng sản trái phép hiện nay được triển khai theo hướng "phòng ngừa từ xa, xử lý tại chỗ". Về mặt quản lý, chính quyền địa phương tăng cường rà soát các khu vực có tiềm năng khoáng sản để đưa vào quy hoạch hoặc cấm hoạt động, tránh tình trạng "vô chủ" tạo kẽ hở cho khai thác lậu. Các trạm kiểm soát liên ngành (gồm Công an, Thanh tra Tài nguyên và Quân đội) được thiết lập tại các tuyến giao thông trọng điểm và bãi tập kết để kiểm tra hóa đơn, chứng từ nguồn gốc khoáng sản. Việc ứng dụng công nghệ như sử dụng thiết bị bay không người lái (Drone) để giám sát các khu vực rừng núi hiểm trở và lắp đặt camera giám sát tại các bến bãi giúp cơ quan chức năng phát hiện kịp thời các hành vi huy động máy móc trái phép.
Về hình thức xử lý, pháp luật quy định các chế tài nghiêm khắc nhằm triệt tiêu động cơ vi phạm. Đối với các vụ việc chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt tiền được áp dụng ở khung cao nhất, kết hợp với hình thức phạt bổ sung là tịch thu toàn bộ tang vật, phương tiện vi phạm (máy xúc, tàu hút, xe tải). Đối với các cá nhân, tổ chức tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng đến môi trường, cơ quan điều tra sẽ tiến hành khởi tố hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự. Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền địa phương (Chủ tịch UBND cấp xã, huyện) cũng được thắt chặt; nếu để xảy ra tình trạng khai thác trái phép kéo dài mà không xử lý, người đứng đầu sẽ bị xem xét kỷ luật hoặc đình chỉ chức vụ.
5. Câu hỏi thường gặp
Khai thác khoáng sản trái phép có bị xử lý hình sự không?
Có, hành vi khai thác khoáng sản trái phép sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) nếu thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên hoặc giá trị khoáng sản từ 500 triệu đồng trở lên. Tùy vào tính chất và mức độ vi phạm, người phạm tội có thể đối mặt với mức hình phạt cao nhất lên đến 07 năm tù, đi kèm với các hình phạt bổ sung như phạt tiền và tịch thu toàn bộ phương tiện khai thác.
Làm thế nào để xin giấy phép khai thác khoáng sản hợp pháp?
Để xin giấy phép khai thác hợp pháp, doanh nghiệp cần thực hiện quy trình từ nộp hồ sơ thăm dò, phê duyệt trữ lượng đến lập dự án đầu tư và báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM). Sau khi hoàn thiện, bộ hồ sơ phải được nộp tại Bộ Tài nguyên và Môi trường hoặc UBND cấp tỉnh để thẩm định thực địa và nhận quyết định cấp phép chính thức nếu đáp ứng đủ năng lực tài chính và kỹ thuật.
Khai thác khoáng sản nhỏ lẻ có cần giấy phép không?
Có, hoạt động khai thác khoáng sản dù ở quy mô nhỏ lẻ (như khai thác hộ gia đình, cá nhân) vẫn bắt buộc phải có giấy phép từ UBND cấp tỉnh hoặc thực hiện thủ tục đăng ký theo quy định. Việc tự ý khai thác mà không có sự chấp thuận của cơ quan nhà nước, ngay cả trong diện tích đất sở hữu, đều bị coi là khai thác trái phép và sẽ bị xử phạt hành chính hoặc tịch thu tang vật.
Tóm lại, thế nào là khai thác khoáng sản trái phép không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn đe dọa sự phát triển lâu dài của đất nước, đòi hỏi sự cảnh giác từ mọi cá nhân và doanh nghiệp. Việc tuân thủ các quy định pháp luật sẽ giúp tránh những rủi ro không đáng có, đồng thời góp phần bảo vệ tài nguyên quốc gia. Nếu bạn đang lên kế hoạch hoạt động trong lĩnh vực này, hãy đảm bảo mọi thủ tục được thực hiện đúng quy trình. Để được tư vấn chi tiết và hỗ trợ pháp lý, hãy liên hệ Giấy phép thành lập công ty ngay hôm nay.
Để lại một bình luận